Cặp bảo vật long sàng đá ở đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng

Đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng tọa lạc tại xã Trường Yên (Hoa Lư, Ninh Bình) được xây dựng vào thế kỷ 17. Nơi đây còn rất nhiều hiện vật cổ giá trị, trong đó nổi bật là cặp long sàng bằng đá (hay còn gọi là sập đá), được công nhận bảo vật quốc gia vào cuối năm 2017.

Long sàng trước nghi môn ngoại

Long sàng trước nghi môn ngoại đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng là hiện vật độc bản do triều đình phong kiến Lê - Trịnh chế tác với mục đích làm đồ tế khí dâng tại đền thờ. Hiện vật có niên đại đầu thế kỷ 17.

Chiếc sập đá cổ được chế tác từ một tảng đá xanh nguyên khối, hình hộp chữ nhật, nặng khoảng 1,5 tấn (rộng 127cm, dài 187cm). Chân đế hơi choãi tạo dáng quỳ vững chãi (rộng 134cm, dài 196cm).

Giữa long sàng trang trí hình rồng cuộn mang đầy đủ nét đặc trưng của rồng thời Lê - Trịnh. Thân rồng uốn kiểu yên ngựa, đầu to, bờm lớn ngược ra phía sau, miệng há to ngậm viên ngọc châu, răng nanh sắc nhọn, sừng hai chạc, đuôi rồng vuốt về phía sau uy nghi.

Theo các nhà sử học, trong không gian thờ cúng của người Việt thường xuất hiện nhiều sập đá với bề mặt trơn, phẳng, duy nhất cặp sập đá trước nghi môn ngoại và trước bái đường đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng trang trí hoa văn rồng cuộn trên bề mặt, thể hiện sự uy quyền của bậc đế vương.

Những chi tiết điêu khắc trên long sàng được nhân cách hóa lạ lẫm. Cả bốn chi của rồng thay vì tạo hình chân móng vuốt chim ưng như truyền thống thì các nghệ nhân lại tạc hình cánh tay người nhỏ nhắn, thon dài vẻ nữ tính. Hai bàn tay ở vị trí chi trước nắm chặt sừng và bờm rồng; ở chi sau, một cánh tay thon mềm vít râu rồng, tay còn lại xòe ngón đạp chơi vơi trên không trung. Thân rồng cũng ở tư thế đang vặn mình, ngửa bụng lên trời.

Cách tạo tác chi rồng trên long sàng thành bàn tay vũ nữ mềm mại được đánh giá là hiếm có trong lịch sử mỹ thuật truyền thống Việt Nam, thể hiện sự phá cách mạnh mẽ trong trí tưởng tượng của nghệ nhân điêu khắc xưa.

Một điểm nhấn đặc biệt là hình sư tử được chạm khắc sắc nét giữa hai chi sau của rồng. Hình ảnh sư tử trên long sàng trước nghi môn ngoại được cho là lần đầu tiên và duy nhất trong nghệ thuật Đại Việt đã đến gần nhất với đặc điểm tự nhiên của loài vật này. Sư tử có bờm dày, ức nở, bụng thon, dáng vẻ uy phong, nhưng không hung tợn, chân trước giơ lên như muốn đỡ lấy chân rồng. 

Bốn chân của long sàng được tạo tác với hình dạng quỷ dạ xoa dữ tợn. Sự hiện diện của những ác quỷ trên ngai bệ thể hiện sự thần bí và mang ý nghĩa nhắc nhở về địa vị, quyền lực trong chốn linh thiêng, thờ tự.

Long sàng trước bái đường

Chiếc long sàng thứ hai ở đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng tuổi đời trên 300 năm,  được đặt ở vị trí trang trọng trên sân chầu của ngôi đền cổ, sát thềm tòa bái đường. Long sàng này cũng được tạc dựng từ đá nguyên khối hình hộp chữ nhật, nặng khoảng 2 tấn (dày 18cm, dài 188cm, rộng 138cm).

Long sàng trước bái đường vua Đinh. Ảnh: Lê Hoàng.

Chính giữa bề mặt long sàng được chạm khắc hình rồng tượng trưng cho quyền lực tối cao của nhà vua. Rồng có dáng khoanh tròn trên mặt sập, đầu hướng về phía đông, nhìn lên đỉnh núi Mã Yên.

Tương tự long sàng trước nghi môn ngoại, điểm nhấn đặc biệt ở chi tiết chạm khắc rồng là ba trong bốn chi được các nghệ nhân điêu khắc nhân hóa mang hình dáng cánh tay và bàn tay con người.

Ở chi trước, một bàn tay vít sừng rồng, một bàn tay nắm chặt bờm rồng. Ở hai chi sau, một chi vẫn giữ kiểu móng vuốt chim ưng truyền thống, còn một chi xòe ra như bàn tay sáu ngón đang nắm giữ thân rồng. Mình rồng vặn xoắn, bụng ngửa lên trời, cổ không rõ ràng mà bị râu và bờm che khuất.

Được tạo thế khoanh mình kết hợp với những họa tiết khác thường, nhưng hình ảnh rồng cuộn trên mặt long sàng vẫn thể hiện được sự uy nghi, hùng dũng và mở ra nhiều liên tưởng nghệ thuật độc đáo.

Xung quanh mặt long sàng được chạm khắc diềm trang trí với những hoa văn tỉa tót cầu kỳ, không theo quy tắc đối xứng. Đường diềm phía trước là hình lưỡng long chầu nhật với đao mác vần vũ uy phong; diềm phía sau lại được trang trí những con vật dân dã, gần gũi với người nông dân như tôm cá, chuột, trâu...

Ở đoạn giữa đường diềm là hai con tôm đang đối đầu nhau, càng gọng giơ lên mạnh mẽ, được chạm khắc tinh xảo đến từng sợi râu. Phía bên trái là hình một con chim đang rỉa cánh, tiếp đến là chồn và chuột. Con chồn đi trước cổ rụt, đầu ngẩng cao hướng về phía con chim. Con chuột đi sau đầu vươn dài, cúi thấp sát đất. Phía bên phải là hình ảnh hai con cá mình đầy đặn, dáng khoẻ mạnh, con phía trước thân thon dài, đầu vươn cao, đang vẫy đuôi, miệng đớp tôm…

Các nhà nghiên cứu đánh giá, sự xuất hiện của những con vật bình thường trên sập rồng - đồ tế khí trang trọng ở nơi tôn nghiêm, biểu trưng cho vương quyền tối thượng là một sự hy hữu, độc nhất vô nhị trong nghệ thuật tạo hình của người Việt xưa nay. Điều này cũng cho thấy quan niệm “bình dân hóa” về sự gắn kết không thể tách rời giữa các thành tố trong vũ trụ như trời và đất; nhà vua và muôn dân, giữa những điều cao quý và bình dị.

Phần chân đế gồm chín khối đá, có kích thước không đều nhau, vuốt tròn đều, thu lại về phía trên, tạo thế vững chãi đỡ mặt long sàng. Chân đế long sàng này không tạo dáng hình chân sập như sập đá ở nghi môn ngoại.

Đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng lưu giữ nhiều cổ vật quý, thu hút du khách đến tham quan. Ảnh: Lê Hoàng.

Các nhà khoa học đánh giá, cặp long sàng trước nghi môn ngoại và trước bái đường trong khuôn viên đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng là kiệt tác nghệ thuật điêu khắc của người Việt. Đây là hiện vật có giá trị lớn về lịch sử văn hóa, thể hiện sự tiếp thu có chọn lọc và giao thoa văn hóa Việt Nam với Trung Hoa và Ấn Độ.

Hai hiện vật này được coi là những tác phẩm mỹ thuật độc đáo, với cách thức trang trí không giống bất kỳ long sàng nào ở Việt Nam từ trước đến nay. Tất cả họa tiết được trang trí trên long sàng đều được chạm khắc tỉ mỉ và chau chuốt đến từng chi tiết. Điều này cho thấy óc sáng tạo và đôi bàn tay tài hoa của những nghệ nhân điêu khắc đá thế kỷ 17 khi dày công tạo tác một bức tranh trên đá với ý nghĩa sâu xa, ẩn chứa nhiều thông điệp.

Qua thời gian và chiến tranh bom đạn, song bộ đôi long sàng ở đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng vẫn còn khá nguyên vẹn cho đến ngày nay.